De kleurrijke tentoonstelling in de Fundatie werpt een blik op de koloniale periode, waarin het land te boek stond als het koninkrijk Benin. Aanleiding voor de expositie vormt de teruggave van een eeuwenoude bronzen plaquette uit de museumcollectie. Videobeelden nemen de bezoeker mee naar Nigeria, waar de directeur van de Fundatie Beatrice von Bormann verschillende kunstenaars die nu in Zwolle te zien zijn ontmoet. Zij lieten zich inspireren door het koloniale verleden.
Sinds de discussies over restitutie van de in 1897 door de Britten geroofde Benin Bronzen, staat de geschiedenis en de kunst van Benin weer in de belangstelling. In deze video demonstreren eigentijdse bronsgieters hoe zij hun ambacht, de cire perdue methode nog steeds op traditionele wijze beoefenen. Een met bijenwas bekleed model wordt, ingepakt in rode klei, in een houtvuurtje verhit. In de holle ruimte die na het smelten van de was tussen het model en de omhullende klei ontstaat, wordt vloeibaar brons gegoten. Na afkoeling wordt de klei eraf getikt en komt de creatie tevoorschijn. Deze bel is in de museumwinkel te koop.
Von Borrmann was niet alleen op werkbezoek. De video toont ook het plechtige moment waarop de overdracht van de Ama O Ghe Ehen, de met een moddervis gesierde bronzen plaquette, officieel wordt bekrachtigd. Behalve vertegenwoordigers uit de museumwereld zijn ook twee afgevaardigden van het koninklijk paleis aanwezig. Het oude paleis werd in de late 19e eeuw weliswaar door de Britten leeggeroofd en platgebrand, maar het vorstenhuis van Benin bestaat nog steeds. De huidige in 2016 gekroonde zogeheten Oba Ewuare II fungeert niet als soeverein staatshoofd, maar als hoeder van de cultuur van het oorspronkelijke Edo-volk.
De begeleidende catalogus geeft antwoord op vragen rond de herkomstgeschiedenis van de plaquette, die in 1932 door directeur Dirk Hannema werd aangekocht. Foto’s in oude tentoonstellingscatalogi getuigen van de omzwervingen van dit object dat via Parijs, New York en Amsterdam uiteindelijk in Zwolle terechtkwam. Pas in 2020 kwam de discussie rondom de teruggave van koloniaal erfgoed daadwerkelijk op gang. De restitutie van de bronzen plaat uit de Fundatie markeert een belangrijke stap in de bewustwording over de bedenkelijke kanten van het koloniale verleden. Von Borrmann houdt zich al langer bezig met deze kwestie. In 2021 was zij betrokken bij de tentoonstelling Kirchner en Nolde: Expressionisme. Kolonialisme. In het Amsterdamse Stedelijk werden enkele in 1897 door de Britten geroofde Benin Bronzen getoond.
Geïnspireerd op de teruggave van de plaquette zijn tien Nigeriaanse kunstenaars een dialoog aangegaan met de geschiedenis, de symboliek en de cultuur van het oude Benin. In de ruim ingerichte zalen zijn behalve objecten van brons ook schilderijen en monumentale textiele werken te bewonderen. Aan de hand van oude foto’s en documenten wordt de koloniale geschiedenis in beeld gebracht.
Het oudste document is Olfert Dappers kopergravure met impressie van de stad Benin in Naukeurige Bschrijvinghe der Afrikaense gewesten, 1668.
Het koninkrijk Benin werd zo’n 1000 jaar geleden gesticht in het zuiden van Nigeria. Aan het hoofd stonden de Oba’s, goddelijke vorsten, die hun grondgebied gewapenderhand uitbreidden. Onder Oba Ewuare de Grote groeide de hoofdstad Edo in de 15e eeuw uit tot een belangrijk handelscentrum dat vanaf zee via de rivier de Niger bereikbaar was. Europeanen haalden er peper, ivoor, rubber en palmolie. Om de stad tegen indringers te beschermen werden de zogeheten Grote muren van Edo opgeworpen. Deze lemen wallen, waarvan je in een video de sporen nog ziet, werden in 1897 grotendeels door de Britten verwoest. Uit het Paleis van Edo roofden zij enorme hoeveelheden bronzen beelden en plaquettes. Behalve deze bronzen beelden getuigen ook fraaie uit ivoor en hout gesneden objecten en textiele kunstwerken van een hoogstaande cultuur. De nu als kunstwerken beschouwde objecten werden destijds pro memoria gemaakt; bedoeld om specifieke gebeurtenissen vast te leggen.
Geïnspireerd op deze traditionele artistieke uitingen èn de plaquette met de moddervis, gingen de tien eerdergenoemde hedendaagse kunstenaars aan de slag. In de expositie zie je de werken die onder de handen van Leo Asemoto, Enotie Ogbebor, Taiye Idahor, Phil Omodamwen en 6 anderen tot stand kwamen.
Een bronzen als Restitution gepresenteerde plaquette weerspiegelt Phil Omodamwens jarenlange inzet voor teruggave van de Benin Bronzen. De voorstelling brengt de eerste teruggave van regalia en koninklijke objecten die in 1938 plaats vond.
De installatie van Enotie Ogbebor is eveneens in brons uitgevoerd. Het is een meditatie op het menselijk bestaan, waarin aardse en spirituele aspecten verwerkt zijn. Het werk is gebaseerd op Oba Ohen, die rond het midden van de 14e eeuw aan de macht was. Aan de heersers van Benin werden zowel aardse als spirituele eigenschappen toegekend. Deze dubbele identiteit is als bij een Janusfiguur aan voor en achterzijde verwerkt.
Geprojecteerd op een oude kaart van West-Afrika brengt Osaze Amadasun Oba Osolua de Veroveraar (1483-1504) als een Romeinse keizer op een vurig paard in beeld. Teruggrijpend op een ander hoofdstuk uit de Nigeriaanse geschiedenis, wordt een object getoond dat te maken heeft met de Europese veroveraars. Een eigentijdse fantasierijke liniaal, die Leo Asemota vervaardigde naar het model van de 17e -eeuwse parallellinialen die de zeevaarders gebruikten om hun koers op zee te berekenen.
Ook vrouwen hebben een plek in de expositie. Met een trotse in brons gegoten buste van Koningin Idia bracht Phil Omodamwen een ode aan de vorstin die in de vroege 16e -eeuw een belangrijke rol speelde in Benin. Van Taiye Idahor zie je ‘Waden in het Water’. Met haar golvende beweging staat dit meterlange gordijn voor de oceaan. De katoenen drager is bedrukt met talloze in het water dobberende vrouwelijke figuurtjes.
Het element water staat in de Nigeriaanse cultuur voor het vrouwelijke. Van Idahors hand wordt ook een acrylschilderij getoond, waarop een vogel met oranje ogen zich neerbuigt over het hoofd van een vrouw met het lichaam van een slag en haren die uitgroeien tot een boom.
In een volgende zaal valt een op het eerste gezicht weinig zeggend monumentaal wandkleed op. Het blijkt een zandschildering van rode aarde op geweven textiel. Bij nadere beschouwing kom je tussen de tintallen daarop geappliqueerde bronzen plaatjes voorouderlijke koppen, luipaarden en krokodillen ook het moddervisje, weer tegen, die zowel in het water als op het land kan leven. Met dit werk dat de titel
Gepantserd draagt, verwijst Osaru Obaseki’s naar de Grote Muren van Benin.
320 x 430 cm. Courtesy kunstenaar
Ik besluit met Victor Ehikhamenors betoverende creatie de Kathedraal van de Geest. Een mooi slotakkoord waarin met Christelijke en lokale tradities, Oost en West samenkomen. Dit staaltje van multicultureel monnikenwerk is vervaardigd met talloze draden, kant-, aardewerk en duizenden rozenkransen. Voor de gotische kerkramen vliegt een duif, symbool van de Heilige Geest en van vrede. Achter deze façade vind je een anoniem, ongedateerd beeldje van de regengod uit de Dogon cultuur.
Met deze eigentijdse op het koloniale verleden geënte tentoonstelling levert de Fundatie een belangrijke bijdrage aan de discussie over restitutie van roofkunst. Door de teruggave van de plaquette met de Moddervis is het museum beloond met een mooie en betekenisvolle tentoonstelling.
Link: Museum de Fundatie
