Beste Kunstliefhebber,
Komend najaar zijn er weer veel interessante tentoonstellingen in de Nederlandse Kunstmusea te bezoeken. In het navolgende breng ik naast de nog lopende en eerder gepubliceerde tentoonstellingen een selectie van de nieuwste onder uw aandacht. Mijn eerste lezing in het najaar zal gaan over Henri Matisse.
Dubbeltentoonstelling: Whistler, Dandy en Dwarsdenker in het Van Gogh Museum, Amsterdam en Whistler, Verliefd op Nederland in de Mesdag Collectie Den Haag t/m 10 januari
Dankzij een museale ménage à trois is het werk van de nog altijd spraakmakende James Abbott McNeil Whistler (1834-1903) dit najaar in ons land te zien. In samenwerking met Tate Britain presenteren het Van Gogh Museum en de Mesdag Collectie een grote overzichtstentoonstelling over het enfant terrible van de moderne kunst, zoals hoofdconservator Edwin Becker hem omschrijft.
In de Amsterdamse expositie Whistler. Dandy en Dwarsdenker zijn prenten en schilderijen, waaronder het beroemde portret van zijn moeder te zien. In Whistler. Verliefd op Nederland worden in de Haagse Mesdag Collectie de op zijn Hollandse reizen geïnspireerde werken getoond, waaronder een kleine aquarel van het strand van Domburg. Twee tentoonstellingen die je absoluut niet mag missen.
Met zijn opvatting dat kunst evenals muziek vooral een stemming moet oproepen onderscheidt Whistler zich van tijdgenoten. Geïnspireerd op Japanse prenten brengt Whistler zijn scènes vanuit onverwachte hoek in beeld. Heel origineel voorzag hij zijn composities van muzikale annotaties. Hij componeerde met kleuren, vlakken en lijnen. Het portret van zijn moeder uit Musée d’Orsay gaf hij in 1871 de titel: Compositie in grijs en zwart, No.1. Verschillende vrijwel monotoon uitgevoerde nachtelijke impressies van de Theems bestempelde hij als nocturnes.
Met zijn uitgesproken meningen was de tegendraadse Whistler erop uit om de burgerij te shockeren. Het 19e-eeuwse kunstenaarsmotto: épater le bourgeoisie was hem op het lijf geschreven. Whistler was een querulant die de confrontatie niet schuwde. Toen kunstcriticus John Ruskin zijn werk onderuithaalde met de woorden dat het leek of hij een pot verf in het gezicht van het publiek had gegooid, daagde Whistler hem met succes voor het gerecht. In 1890 deed Whistler de kwestie fijntjes uit de doeken in The gentle Art of making enemies, waarvan in de expositie een stukgelezen exemplaar getoond wordt. Hij won, maar het kostbare proces left him pennyless, waarna hij vertrok naar Venetië.
Een betere locatie voor deze tentoonstelling dan het Van Gogh is nauwelijks denkbaar. Eén van de compromisloze jongeren die Whistler destijds bewonderden was Vincent van Gogh. Ook hij was in de ban van de Japanse prentkunst. Na het zien van Whistlers op Japanse kunst geïnspireerde portret van zijn moeder schreef Van Gogh in 1889 aan zijn zus Willemien:
…’Whistler heeft een schilderij van zijn moeder gemaakt dat daarop als Japanse kunst lijkt.’ … Als ik aan Moe denk, stel ik me haar ook zo voor’…
Link: Whistler in het Van Gogh Museum Amsterdam
Link: Whistler in de Mesdag Collectie Den Haag
Betzy Akersloot-Berg: One of a Kind in Museum Panorama Mesdag, en met 28 februari 2027
In de tentoonstelling Kinderen van de Haagse School presenteerde Museum Panorama Mesdag al in 2024 diverse ‘vergeten’ vrouwelijke kunstenaars. Deze winter biedt het museum een podium aan Betzy Akersloot-Berg (1850-1922), die destijds tussen uitsluitend mannelijke collega’s uniek was in haar soort. Misschien kent u haar van een bezoek aan Museum het Tromps Huis op Vlieland, waar de avontuurlijke Noorse kunstenares met haar Nederlandse echtgenoot Gooswinus Akersloot woonde.
Met ruim tachtig schilderijen, tekeningen, etsen en foto’s wordt nu een indrukwekkend beeld geschetst van deze daadkrachtige en onverschrokken vrouw. Iconisch is de opname waarop ze, gehuld in oliegoed en zuidwester is vereeuwigd>
Ze staat naast de schilderkist, waarin zij vanaf een rots afdaalde op het strand. Hier nam zij het penseel letterlijk en figuurlijk in het oog van de storm, ter hand. Hierboven is het overweldigende resultaat te zien.
Zij exposeerde in 1889 op de Wereldtentoonstelling in Parijs, maar tot voor kort was zij bijna vergeten. Haar werk was in datzelfde jaar te zien in de Tentoonstelling van Levende Meesters in Amsterdam. In het Algemeen Handelsblad werd met lof over haar geschreven. Haar bekendheid in Nederland had Akersloot behalve aan haar talent ook te danken aan de steun van haar leermeester Hendrik Mesdag en zijn vrouw Sientje die in 1887 een portret van haar maakte. In bruiklenen van het Nord Norsk Kunstmuseum en het Zweedse Nationalmuseum ontdek je haar specialiteit: de wisselwerking tussen licht, lucht en water. Laat bij het zien van haar atmosferisch goed getroffen zeestukken je fantasie werken. Terwijl de flarden zeeschuim je in het gezicht waaien hoor je het schrille schreeuwen van de meeuwen!
Link: Museum Panorama Mesdag
Thyssen-Bornemisza ❤️ Mauritshuis Meesterwerken uit Madrid, tot en met 17 januari in het Mauritshuis
Het Mauritshuis presenteert een bijzondere tentoonstelling in samenwerking met het Museo Nacional Thyssen-Bornemisza in Madrid. Deze schitterende collectie, bijeengebracht door industriemagnaat Baron Heinrich Thyssen Bornemisza en zijn gelijknamige zoon, werd in 1993 aangekocht door de Spaanse Staat. Tijdens deze eenmalige uitwisseling reizen 25 meesterwerken uit het Mauritshuis naar Spanje, terwijl hetzelfde aantal topstukken uit Spanje naar Den Haag komt. Onder de bruiklenen bevinden zich werken van: Jan van Eyck, Albrecht Dürer, El Greco, Antonello da Messina, Piero della Francesca en Bronzino. De expositie biedt een unieke kans om werk van kunstenaars die je in Nederlandse musea niet kunt vinden, te zien.
Ze zijn thematisch gerangschikt rond de vele facetten van liefde: devotionele liefde, de liefde tussen echtelieden, liefde voor de natuur en niet in de laatste plaats de liefde voor de kunst. Onder deze noemer worden met name vakmanschap en verbeeldingskracht van de kunstenaar belicht. De tentoongestelde werken weerspiegelen niet alleen een breed scala aan emoties, maar ook de artistieke idealen van de ontstaanstijd. Daarnaast zie je hoe noorderlingen en zuiderlingen elkaar beïnvloedden.
De expositie bevat ook een visueel geintje: Vermeers Meisje met de Parel (c. 1665) dat net weer thuis is uit Japan, wordt via een livestream gekoppeld aan de mooie Jongen met tulband van Michael Sweerts. De tentoonstelling biedt nog een verrassing: naast Willem van Haechts monumentale doek Apelles schildert Campaspe (ca. 1630) is ook het daarin gekopieerde portret van Ferry Carondelet met zijn secretarissen te zien, dat Sebastiano del Piombo rond 1510–1512 schilderde.Terwijl wij genieten van de Madrileense collectie krijgen de Spanjaarden de kans Avercamps IJsvermaak te bewonderen, alsook de Luizenjacht en Briefschrijfster van Gerard ter Borch, de Bosaardbeien van Adriaen Coorte en Frans Hals Lachende jongen
Link: Het Mauritshuis Den Haag
Chez Henri Matisse – Masterpieces from Centre Pompidou. 3 oktober tot en met 14 februari 2027 in het H’ART Museum Amsterdam
De eerder betreurde breuk met het Russische moedermuseum is voor de Amsterdamse Hermitage een blessing in disguise gebleken. De allianties met nieuwe partners als het British Museum, het Smithsonian American Art Museum en niet in de laatste plaats het Centre Pompidou resulteerden in succesvolle exposities over Kandinsky, Brancusi en de nog lopende expositie American Identities.
Dit najaar staat een van de meest vernieuwende modernisten op de agenda. Met 30 schilderijen, sculpturen en prints van zijn hand, biedt de tentoonstelling Chez Matisse een unieke kans om kennis te maken met de man die kon toveren met kleuren en vormen. In de loop van zijn carrière verruilde Matisse het penseel voor de schaar. Eerst nog als hulpmiddel bij het samenstellen van zijn monumentale compositie La Danse, later noodgedwongen om gezondheidsredenen. Met zijn meer dan levensgrote geknipte creaties oogstte hij tot in Rusland en de VS veel succes en bewondering. Zijn invloed zie je in eveneens getoond werk van tijdgenoten als George Braque, Picasso, Sonia Delaunay en navolgers als Barnett Newman, Ellsworth Kelly en Mark Rothko. In mijn lezing neem ik u mee naar het kleurrijke land van Henri Matisse. Informatie en inschrijven.
Tuin der lusten – De zeventiende eeuw in bloei. 29 september tot en met 29 maart 2027 in de Lakenhal Leiden
In een indrukwekkende totaalervaring ontvouwt zich een wereld waarin kunst, natuur en verbeelding samenkomen. Met schilderijen en objecten uit de collectie van The Phoebus Foundation, onder meer gepresenteerd in een heuse wonderkamer, toont de tentoonstelling hoe bloemen in de zeventiende eeuw niet alleen wegens hun schoonheid, maar ook voor wetenschappelijke doelen werden uitgebeeld.
In de schilderkunst zijn bloemen ook dragers van symboliek. Ze staan voor verlangen en de vergankelijkheid van het bestaan. Deze aspecten worden geïllustreerd met topstukken van onder anderen Jan Brueghel de Oude, Clara Peeters, Anna Maria Janssens en Jan Davidsz. De Heem. De boeketten ogen realistisch, maar zijn dat niet. De opmerkzame beschouwer ontdekt dat ze zijn samengesteld met voorjaars-, zomer- en herfstbloeiers. In verschillende doeken en panelen voegden de kunstenaars wat extra’s toe in de vorm van insecten en rariteiten; door de natuur of mensenhand vervaardigde kostbaarheden. Wat begint als een ode aan de schepping, ontvouwt zich gaandeweg niet alleen tot een verhaal over wetenschappelijke nieuwsgierigheid, maar ook als een zoektocht naar handel met overzeese gebieden, aldus het persbericht.
From Dusk Till Dawn: een reis door de nacht in de 17e eeuw. Tot en met 22 februari 2027 in het Dordrechts Museum
Deze kunsttentoonstelling over het nachtleven in de vroegmoderne tijd neemt je mee op een tocht door de nacht toen deze nog echt donker was: van avondstond tot ochtendgloren. Onderweg ontdek je een onderbelichte wereld vol verstilde maanlandschappen, spannende heksensabbatten en vrolijke nachtbrakers. Dit laatste onderwerp riep de lang vervlogen stem van mijn Zeeuwse grootmoeder in herinnering. Toen ik haar als tiener vertelde over uitgaan in de grote stad zei ze misprijzend: …’de nacht is voor het ongedierte’…
De door kunsthistoricus en journalist Stefan Kuiper samengestelde tentoonstelling gaat niet alleen over de nacht, maar is ook opgebouwd als nachtelijke ervaring. In elf opeenvolgende thema’s, losjes overeenkomend met de uren na zonsondergang, wordt het nachtleven in de vroegmoderne tijd in beeld gebracht. Deze presentatie is een primeur. Niet eerder werd in Nederland een tentoonstelling gewijd aan de nacht in de 17e eeuw. Je ziet meer dan honderd kunstwerken uit binnen- en buitenland, van o.a. Gerrit Dou, Aelbert Cuyp en Gesina ter Borch.
Yayoi Kusama (1929-2026). Tot en met 17 januari 2027 in het Stedelijk Museum, Amsterdam.
Onlangs opende het Stedelijk de deuren voor de tentoonstelling over de onlangs overleden Japanse kunstenares Yayoi Kusama. Achter haar markante verschijning, het zwarte haar verstopt onder een felrode pruik, ging een groot talent schuil. Kusama was een artistieke omnivoor. Zij experimenteerde niet alleen met schilder- en beeldhouwkunst, maar ook met film en poëzie.
Spraakmakend waren haar lichaamsfestivals. De performances waarbij zij naakte lichamen met stippen beschilderde bezorgden haar de bijnaam “Polkadot Princess”.
In de jaren ’60 speelde Kusama een belangrijke rol in de avant-garde van New York. Haar originele protest tegen de Vietnamoorlog haalde destijds de voorpagina’s. Zij bood president Nixon aan de nacht met haar door te brengen als hij de oorlog zou beëindigen.
De tentoonstelling die bedoeld was als hommage aan de grande dame van de Japanse avant-garde is door haar recente overlijden veranderd in een groots postuum eerbetoon. Tot 18 januari kan het publiek kennis maken met haar originele en veelzijdige oeuvre. Onder enorme blow-ups van gestippelde, octopusachtige tentakels, dwaal je door een welhaast psychedelische wereld. In een gloednieuwe versie van haar iconische installaties, krijg je aldus conservator Leontine Coelewij, het gevoel op te lossen in een oneindig universum van patronen en reflecties.
Charley Toorop & Pyke Koch. Alles of Niets. Museum More t/m 25 oktober.
Na de Realismo Magico biedt Museum More een podium aan twee realisten van eigen bodem: Charley Toorop (1891-1955) en Pyke [Pieter] Koch (1901-1991). Zijn bijnaam Pike op een jongensinternaat, adopteerde hij na substitutie van de ‘i’ voor een interessantere ‘y’ als artiestennaam.
Gastconservatoren Carel Blotkamp en Mieke Rijnders presenteren de bevriende schilders in een parallelle tentoonstelling. Niet alleen de tijd waarin zij leefden en werkten gaat gelijk op, maar ook hun thema’s. Toorop hanteerde een expressieve realistische toets; Koch werkte in een magisch realistische stijl. Ook al hadden zij geen officiële kunstopleiding genoten, toch – of misschien juist daardoor – ontwikkelden zij een professioneel picturaal handschrift. Charley keek de kunst af van haar vader Jan Toorop. Koch leerde de kneepjes van het schildersvak van zijn vriend de fascist Erich Wichmann.
De band tussen Toorop en Koch wordt omschreven als innig en grillig. De vraag of ze een knipperlicht relatie hadden blijft in de lucht hangen, maar over hun wederzijdse bewondering en beïnvloeding bestaan geen vragen. Dankzij haar contacten in de artistieke wereld hielp Toorop de tien jaar jongere Koch op weg aan het begin van zijn carrière.
Beiden schilderden landschappen, stillevens, op de klassieke mythologie geïnspireerde werken, maar ook arbeiders, sekswerkers en portretten. Toorops portretten zijn onopgesmukt, meedogenloos direct. Dat geldt niet alleen voor haar schetsen van psychiatrische patiënten, maar ook voor haar zelfportretten. Je krijgt wat je ziet. Bij Koch ligt dat anders: zijn portretten tonen een zekere idealisering. In verschillende op Italiaanse oude meesters geënte schilderijen verwijst hij naar de vergankelijkheid. Andere werken bevatten psychologische-, politieke en nazi-gerelateerde Germaanse referenties. Tijdens een verblijf in het Italië van Mussolini werden zijn rechtse ideeën gevoed, maar naar verluid nam hij in 1941 afstand van het fascistische gedachtegoed. Lees hier verder.
Galleria – 12 tentoonstellingen in één in het Rijks Museum van Oudheden, Leiden. Te zien t/m 1 november 2026.
Tot en met 1 november kun je in het Leidse Rijks Museum van Oudheden de veelvormige expositie Galleria bezoeken. Het is geen gewone tentoonstelling, maar een fantasievolle reeks van 12 mini exposities, die op speelse wijze zijn ingericht met kunstvoorwerpen en archeologische objecten, waarmee – hoe interessant ook- geen afzonderlijk tentoonstelling gevuld zou kunnen worden. De getoonde objecten dateren van de prehistorie tot de huidige dag.
Na het veldwerk, het conserveren en het beschrijven van archeologische vondsten is idealiter iemand aan zet die deze vondsten visueel in context plaatst. In Galleria 4 bieden de tekeningen van graficus Bob Brobbel – als een hedendaagse Johan Isings – een frisse blik op de geschiedenis van ons land. Zijn tekeningen van de prehistorie, de Romeinse tijd en de Middeleeuwen geven letterlijk en figuurlijk in vogelvlucht tijdloze impressies van de verleden tijd. De afbeeldingen waarmee hij in 1981 het publieksboek Verleden Land illustreerde, bepalen nog steeds onze kijk op het verleden.
Je ziet een onder meer een illustratie van een veilig achter een stroomrug gelegen nederzetting ten tijde van de band ceramische cultuur, een reconstructie van een Romeinse Villa Rustica en het Romeinse fort dat in de eerste eeuwen van onze jaartelling lag bij Nijmegen. Lees hier verder
